artikel

Afrekenen met het grote eierschandaal

Achtergrond Premium

Afrekenen met het grote eierschandaal

De fipronilcrisis zorgde op de kop af een jaar geleden voor de recall van honderden miljoenen eieren, het blokkeren van tweehonderd bedrijven en de ruiming van 3,5 miljoen kippen. Nu is er het rapport van de commissie Sorgdrager waarin alle betrokken partijen een veeg uit de pan krijgen. Antwoord op de belangrijkste vragen rond de crisis en het rapport.

Wat is fipronil?

Fipronil is volgens de definitie van voedselwaakhond NVWA ‘een insecticide dat vaak in diergeneeskundige producten tegen vlooien, mijten en teken gebruikt wordt’. Het middel mag niet worden gebruikt bij dieren die bestemd zijn voor de voedselketen, zoals kippen. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie WHO is het ‘mild toxisch’ voor de mens. In grote hoeveelheden kan het voor schade zorgen aan de nieren, lever of schildklier.

Hoe begon het?

Nederlandse kippenhouders kampen met problemen met de bestrijding van bloedluis. Het bedrijf Chickfriend uit Barneveld biedt in de zomer van 2016 een nieuw product aan ter bestrijding van de bloedluis dat verbazingwekkend goed blijkt te werken. Honderden kippenboeren happen toe en gaan het middel gebruiken. Uiteindelijk zo’n beetje één op de vijf pluimveebedrijven. Het rapport van de commissie Sorgdrager wijst erop dat lang niet alle boeren het middel gaan gebruiken, zij tonen zich argwanend ten opzichte van wat een wondermiddel wordt genoemd. Vooral omdat Chickfriend weinig kwijt wil over de ingrediënten. Niet zo raar, het betreft onder meer het illegale middel fipronil.

Hoe is de voedselveiligheid geregeld?

IKB Ei is het vrijwillige kwaliteitssysteem voor alle schakels in de pluimveesector door middel van certificaten. Een systeem dat regels opstelt en controleert of partijen zich hier ook aan houden. De commissie Sorgdrager komt tot de conclusie dat voedselveiligheid onvoldoende was meegenomen in het kwaliteitsschema, dat de risicobeoordeling niet onafhankelijk genoeg was en controles meer onaangekondigd moeten plaatsvinden. Ook is er kritiek op de samenstelling van IKB Ei. ‘Door het ontbreken van de levensmiddelenindustrie en de retail wordt de keten incompleet en is het consumentenperspectief binnen IKB Ei onvoldoende vertegenwoordigd’, aldus de commissie in één van zijn hoofdconclusies. Het afgelopen jaar is gewerkt aan aanpassing van de IKB Ei, onder meer door een eigen commissie. Dit leidde tot ruim twintig aanbevelingen die nu worden uitgevoerd. Gekeken wordt of het rapport Sorgdrager nog aanleiding is voor extra maatregelen.

Hoe werd het gebruik van fipronil ontdekt?

In juni 2017 wordt fipronil bij een pluimveebedrijf in België ontdekt, waarbij het Nederlandse Chickfriend wordt aangewezen als toeleverancier. De commissie Sorgdrager concludeert dat de NVWA echter al veel eerder in actie had moeten komen. Vanaf eind 2016 ontvangt de voedselwaakhond verschillende tips, waarbij ook de naam van Chickfriend al valt. Dit leidt echter niet tot directe actie. Wel wordt via een andere dienst een strafrechtelijk onderzoek uitgevoerd.

Hoe oordeelt de commissie over de NWVA?

De voedselwaakhond komt te laat in actie en is volgens de commissie bovendien niet ‘voorbereid op een dergelijke crisis’. Er is niet eens een draaiboek beschikbaar voor een calamiteit als deze. De NVWA heeft bovendien de communicatie niet goed voor elkaar, met een conflicterende boodschap. In eerste instantie wordt in een persbericht richting consumenten gesteld dat er ‘geen direct gevaar voor de volksgezondheid’ is. Anderhalve week later zegt een vertegenwoordiger van de NVWA in een uitzending van Nieuwsuur: ‘Als iemand zegt: ik kan leven zonder een ei te eten tot zondag, zou ik het aanraden.’ Vanaf dat moment breekt de hel los. Het rapport Sorgdrager ademt derhalve de conclusie dat de voedselwaakhond tekort is geschoten, net als de overheid en de eierketen.

Welke conclusies trekt de buitenwereld?

Het rapport van de commissie Sorgdrager kreeg veel aandacht in de media en er werd hard geoordeeld over de waarborg van voedselveiligheid in Nederland. ‘Voedselveiligheid is primair de verantwoordelijkheid van de bedrijven zelf, daarover is Sorgdrager helder. De fipronilcrisis laat echter zien dat zij economische belangen voorrang geven’, schrijft dagblad Trouw in een commentaar. Tubantia toonde zich in een commentaar al even kritisch. ‘De aanbeveling van de commissie om voedselveiligheid voorop te stellen, is onvoldoende om herhaling uit te sluiten. Aan zo’n aanbeveling moet gedetailleerd inhoud worden gegeven, met rechten en plichten voor alle betrokken partijen. Alleen dan is voedselveiligheid werkelijk te waarborgen.’ AD wijst in zijn commentaar vooral ook naar de overheid. ‘Het kabinet moet ook zijn eigen werkwijze versimpelen. Nu wordt de NVWA aangestuurd door twee slecht samenwerkende ministeries: Landbouw en Volksgezondheid. Om te beginnen zou de dienst onder de verantwoordelijkheid van één minister moeten worden gebracht. ’

Hoe reageert de supermarktsector?

Marc Jansen van het CBL noemt het ‘een goed rapport dat de vinger op de zere plek legt’. ‘De kritiek was ook op de keten en de keten heeft zich die kritiek aangetrokken. Wij sturen op IKB Ei, maar die is onvoldoende gebleken om fipronil op te sporen. Boeren zijn het eerst verantwoordelijk, dat heb ik bij de eerste meeting direct gezegd. Bij controles wordt gekeken of er dioxine of salmonella in de eieren zit, maar er moet veel breder naar voedselveiligheid worden gekeken. Je moet ook zoeken naar stoffen die je niet verwacht. IKB Ei is vooral bezig met zaken als huisvesting, uitstoot en dergelijke. Zaken rond milieu en dierenwelzijn. Er moet meer prioriteit komen voor voedselveiligheid en daarvoor zijn al stappen gezet. Wij zetten echter wel vraagtekens bij de paniek en massale recall van eieren die werd geëist en of dat wel proportioneel optreden was. Je moet iedere dag honderden eieren eten om schade op te lopen van fipronil. Dat had slimmer gekund.’

Waren de gezondheidsrisico’s inderdaad klein?

De Volkskrant citeerde hier vorige maand Winnie Sorgdrager zelf over, in een bijzin, tijdens de persconferentie rond de presentatie van het rapport. ‘Er zijn geen mensen ziek geworden of dood gegaan.’ De krant zelf concludeert: ‘Rekensommen op een bierviltje laten zien dat een mens tienduizenden tot zelfs honderdduizenden van de besmette ‘gifeieren’ had moeten eten, om maar een beetje verhoogd risico op ziektes te lopen.’ Daarbij wordt het voorbeeld genoemd van een boer die per ongeluk urenlang fipronil had ingeademd. Hij ‘werd misselijk en duizelig, maar kikkerde na een paar uur weer op.’ In Sri Lanka hebben verschillende mensen geprobeerd zelfmoord te plegen door fipronil te drinken. Ze herstelden allemaal. 

Reageer op dit artikel