artikel

Plastic onder vuur

Achtergrond

Plastic onder vuur

Albert Heijn kondigt aan het plasticgebruik terug te dringen, Coop komt met biologisch afbreekbare vleesbakjes; vrijwel iedere supermarkt wil het gebruik van plastic terugdringen. Toch leidt dit niet overal tot een jubelstemming. ‘De ambities reiken niet ver genoeg’, zegt Meike Rijksen van Greenpeace. Volgens recycling-expert Peter Rem hoeven plastictegenstanders juist niet het vingertje te heffen richting de supermarkt, maar moeten overheid en verpakkingsfabrikanten hun verantwoordelijkheid nemen.

Met plastic bezaaide stranden van Bali, de plastic maaginhoud van een watervogel of de gigantische berg drijvend plastic in de oceaan; iedereen heeft de beelden weleens gezien. Wat beklijft, is dat plastic de veroorzaker is van heel veel ellende, slecht voor natuur en milieu én de volksgezondheid. Desalniettemin, zomaar een boodschappenmandje in een willekeurige supermarkt: een tros bananen, een komkommer, een paar broodjes, een pakje boter, serranoham, vier petflesjes cola en melk. Alles verpakt in plastic, soms zelfs in twee of meer lagen. Alsof er helemaal geen plasticprobleem is. ‘Er is nog heel veel werk aan de winkel’, constateert Meike Rijksen van Greenpeace. ‘Iedereen weet dat plastic niet goed is voor het milieu, maar de stappen die worden genomen om er wat aan te doen, zijn nog veel te klein.’

Om de aandacht te vestigen op het probleem van al het overtollige plastic in de supermarkt organiseerde Greenpeace onlangs de ‘Mispaksel van het jaar’-verkiezing. Mensen konden hun grootste ergernissen insturen, waarna een online verkiezing werd gehouden. De top-3 werd op 30 september tijdens een uitzending van consumentenprogramma Kassa gepresenteerd. Nummer drie waren de in bakje en zakje verpakte avocado’s van Jumbo. De voorverpakte wortel van Albert Heijn scoorde een tweede plek en de onbetwiste nummer één was Red Band, met winegums in een grote zak, die ook nog eens per stuk verpakt zijn. Red Band had hier bewust voor gekozen om consumenten aan te moedigen minder te snoepen en niet in één keer een handvol snoepjes naar binnen te werken. Desondanks liet marketingmanager Bob Postma van Cloetta / Red Band bij het in ontvangst nemen van de trofee direct weten dat het product aangepast zou worden: ‘Dit is feedback van de consument waar we absoluut iets mee moeten.’

Zorgen over plasticgebruik

Steeds meer mensen maken zich zorgen over het overmatige plasticgebruik, dat volgens prognoses de komende jaren nog flink zal stijgen van 360 miljard kilo in 2018 naar 500 miljard kilo in 2025. Nog maar een jaar of zeven geleden werd op Google een paar duizend keer naar ‘plastic soup’ gezocht, nu is dat miljoenen keren. Milieuorganisaties struikelen over elkaar heen met initiatieven en vinden vaak veel gehoor. Een petitie tegen Coca-Cola, dat jaarlijks 110 miljard plastic wegwerpflessen produceert, werd in korte tijd al ruim 120.000 keer ondertekend. In juni protesteerden mensen in 20 landen, waaronder Nederland en België, tegen het overbodige plasticgebruik tijdens zogeheten Plastic Attacks, waarbij supermarkten werden ‘aangevallen’.

Ook de overheid neemt het plasticprobleem steeds serieuzer. De Europese Commissie maakte begin januari bekend dat ze een belasting wil invoeren op plastic om vervuiling tegen te gaan. Er komen extra mededelingen over de schadelijkheid voor het milieu op producten als maandverband, vochtige doekjes en ballonnen, en wegwerpartikelen als plastic borden, bestek, rietjes, bekers, wattenstaafjes en roerstaafjes worden zelfs verboden. Volgens de vice-voorzitter van de Europese Commissie Frans Timmermans wordt de verantwoordelijkheid gelegd bij degenen die het probleem veroorzaken, zei hij bij de presentatie van de plannen. ‘Nu is het zo dat overheden en vrijwilligers de stranden opruimen en proberen de plastic soep in de oceanen te voorkomen. Wij leggen de verantwoordelijkheid waar die hoort te liggen, namelijk bij de bedrijven die de plastic producten produceren.’ Binnen zeven jaar moeten alle EU-landen een statiegeldsysteem voor plastic flessen hebben ingevoerd. In 2025 moet al 90 procent van alle plastic drankflessen worden ingezameld. Nederland kon daar alvast op voorsorteren, maar de coalitiepartijen in de Tweede Kamer besloten een definitief oordeel over de invoering van statiegeld op kleine flessen uit te stellen, mede omdat het plan niet door iedereen enthousiast ontvangen werd. De meeste grootgrutters zien het niet zitten, alleen Aldi en Lidl staan er niet afwijzend tegenover.

‘Nog meer verduurzamen’

Toch willen ook supermarkten werk maken van het terugdringen van plastic, zeggen ze. Jumbo nam een stapje door biologische producten te voorzien van een laserkenmerk in plaats van een etiket. Coop stapt over op biologisch afbreekbare vleesverpakkingen. Vanaf medio oktober is al het biologische vlees van de supermarkt verpakt in een verpakking die in de GFT-bak kan. Volgens Wim van den Burg, categorymanager Vers bij Coop, betekent dit dat meer dan 1 miljoen verpakkingen per jaar niet meer op de plasticberg belanden, maar in de groene afvalbak om te composteren. Althans, als de klant meewerkt. ‘Onze uitdaging is nu om onze klanten te informeren over het feit dat de verpakkingen echt biologisch afbreekbaar zijn, en dat we hen ertoe aanzetten deze daadwerkelijk in de GFT-bak te gooien.’

Ook Spar deed een duit in het zakje door de big shopper en reguliere plastic draagtassen van 85 procent gerecycled plastic te maken. Albert Heijn kwam begin september naar buiten met het bericht dat het ‘nog meer gaat verduurzamen, onder andere door minder en beter recyclebare verpakkingen te gebruiken.’ AH heeft voor zichzelf twee doelstellingen geformuleerd richting 2025. De eerste is het totaal gewicht aan verpakkingen met 25 procent te verminderen, in totaal circa 20 miljoen kilo. De tweede doelstelling is dat in 2025 alle verpakkingen van eigen merk-producten 100 procent recyclebaar zijn.

Plastic nauwelijks afbreekbaar

Plastic wordt gemaakt uit aardolie en is al ruim een eeuw bezig met een onstuimige opmars, want het is vooral een handig materiaal. Maar de nadelen zijn groot. Plastic is nauwelijks te recyclen en niet echt afbreekbaar. Zo doet een PET-flesje er 500 jaar over om te vergaan, maar zijn de nanodeeltjes daarna nog steeds aanwezig. Met alle gevolgen van dien. Ten minste 1400 soorten waterdieren ondervinden hinder van plastic, verdeeld over bijna alle plaatsen in de mariene voedselketen; van bacteriën tot walvissen. Verstrikking en inslikken leiden tot verwondingen of de dood. ‘Als we zo doorgaan, zit er in 2050 meer plastic in de Oceaan dan vis’, stelt de Plastic Soup Foundation.

Daarnaast zijn er de gevolgen voor de volksgezondheid, stelt Heather Leslie, senior onderzoeker aan de afdeling Milieu en Gezondheid aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. ‘De gevaren van plastic deeltjes voor de gezondheid van mensen krijgen we door een reeks van onderzoeken steeds meer in beeld. Plastic afval is een hardnekkig probleem van de oceaan, maar het wordt tijd dat het erkend wordt als een probleem voor de gezondheid.’

Herbruikbare zakjes

Volgens Marit van Egmond, commercieel directeur bij Albert Heijn, zijn al heel wat stappen gezet, maar wil AH nog veel meer doen: ‘Daarbij kijken we bij elk product zorgvuldig wat de beste oplossing is.’ Als voorbeeld noemt ze het vervangen van een plastic deksel door folie op een bakje aardbeien. De aanpak van Albert Heijn richt zich op vier thema’s: verminderen, hergebruiken, recyclen en hernieuwen. Dit houdt onder meer in dat er herbruikbare zakjes komen voor groente, fruit en brood, dunnere waterflesjes en yoghurtemmers worden gemaakt, er volledig recyclebare verpakking komt voor champignons en Perla-koffie, en gebruik wordt gemaakt van kunststof op basis van suikerriet.

Milieuorganisaties reageren wisselend op de ambities van AH. ‘Het is goed dat Albert Heijn de verpakkingen van alle eigen merk-producten gaat verduurzamen. En dat tegelijkertijd klanten worden gestimuleerd om mee te doen, bijvoorbeeld door herbruikbare zakjes aan te bieden voor groente, fruit en brood’, reageert Vera Dalm, directeur Milieu Centraal. Meike Rijksen van Greenpeace vindt het goed dat de supermarkten zich bezighouden met het plastic-vraagstuk, maar volgens haar zijn de doelstellingen niet ambitieus genoeg. ‘Van een bedrijf als Albert Heijn verwacht ik dat ze vernieuwende innovaties bedenken voor het plasticprobleem. Dan valt een oplossing als het vervangen van een plastic deksel door een folie voor een aardbeienbakje wel erg tegen.’

‘Weinig vooruitstrevend’

Volgens Peter Rem, hoogleraar Resources & Recycling aan de Technische Universiteit Delft, is vooral de tweede ambitie van AH – 100 procent recyclebare verpakkingen op eigen merk-producten – weinig vooruitstrevend. ‘Het klinkt mooi dat het recyclebaar is, maar het gaat er om of er ook daadwerkelijk gerecycled wordt. Als straks de prijs voor plastic op €1 per kilo ligt en het
recyclen kost €3, wordt er niet gerecycled en blijf je alsnog met het plastic zitten. Bovendien zou het mooier zijn als de verpakkingen niet recyclebaar zijn, maar circulair. In het laatste geval is van een product weer hetzelfde product te maken.’

Greenpeace probeert overtollig gebruik van plastic te bestrijden met de ‘Mispaksel van het jaar’-verkiezing. Red Band, ‘winnaar’ van dit jaar: ‘Dit is feedback van de consument waar we absoluut iets mee moeten.’ Andere kanshebbers waren de verpakte wortel en de tweemaal verpakte avocado.

Ook al zijn de doelstellingen misschien een wassen neus, Rem vindt niet dat de supermarkten het plasticprobleem moet worden aangerekend. ‘Ik geloof niet in ‘corporate responsibility’. De doelstelling van een supermarkt is winst maken: zorgen dat de aandeelhouders, de stakeholders, de werknemers en de klanten tevreden zijn. Verder staat er nergens beschreven dat een supermarkt een ideële taak heeft.’ De huidige doelstellingen zijn puur bedoeld om de consument te paaien, stelt Rem: ‘Supermarkten bepalen hun beleid op wat ze verwachten dat hun klanten belangrijk vinden. Vervolgens nemen ze maatregelen die daarbij passen. De supermarkt zal vervolgens net zo ver gaan als de klant wil. Niet verder, want de klant wil niet onnodig geraakt worden in de portemonnee. Maar ook niet te weinig, want dan loopt de ontevreden klant weg naar een andere winkel.’

Probleem op zijn beloop

Het is ook niet nodig om meer te verwachten van de supermarkt, vindt Rem. Daar ligt volgens hem de oplossing van het plasticprobleem niet. ‘Per jaar verdwijnt 2 miljoen ton plastic in de rivier, dat van daaruit in de oceaan komt. Wil je dit echt tegengaan, dan moet je zorgen dat je de rivieren zuivert. Dit wereldwijd doen kost in totaal maar €200 tot €300 miljoen per jaar, nog niet een duizendste deel van de €500 miljard die de gezamenlijke plasticfabrikanten per jaar omzetten. Zeggen de plasticproducenten dus dat ze morgen beginnen met zuiveren, dan is het probleem opgelost. Maar goed, zij voelen de verantwoording niet, want ook zij hebben geen ideële doelstelling. Dus moet de overheid zorgen voor een dwingende maatregel. Maar daar schort het nou juist aan. De overheid laat het plasticprobleem op zijn beloop en komt niet met een dwingende maatregel, terwijl de burgers nu met een probleem blijven zitten.’ Rem ziet ook nog een andere mogelijke oplossing. ‘Iedere Nederlander koopt per jaar ongeveer €30 aan verpakkingsplastics. Als Albert Heijn nou eens een potje bij de kassa neerzet en vraagt of iedere klant daar een keer per jaar 3 eurocent indoet, dan hebben we hier ons probleem al getackeld.’

Greenpeace stelt dat Rem te veel kijkt naar het bestrijden van de gevolgen, niet naar het aanpakken van de oorzaken. ‘Al zou je rivieren zuiveren, dan komt er alsnog plastic in ons drinkwater, in de lucht en in het water terecht. Dan heb je niet het hele probleem getackeld. Het is juist goed om bij de bron te beginnen en te zorgen dat er aanzienlijk minder plastic wordt gebruikt.’

Lees ook: Niet passief, maar voorop in de strijd tegen wegwerpplastic

Reageer op dit artikel