artikel

Hoe Duitse supermarkten aan goed personeel komen

Internationaal

Het vinden van goed geschoold supermarktpersoneel is een belangrijke uitdaging, ook in Duitsland. Dankzij zogenaamde abituriëntenprogramma’s lukt het de supermarkten echter toch om goede jonge mensen te werven, stelt Thorsten Fuchs, directeur van van de Bundesfachschule des Lebensmittelhandels in Neuwied. Foodmagazine praat met hem over het werven van supermarktpersoneel, over opleidingsmogelijkheden en de toekomst van de branche door de transitie naar omnichannel.

Hoe Duitse supermarkten aan goed personeel komen

Het abituriëntenprogramma (het programma voor jongeren die een middelbareschooldiploma hebben behaald, red.) is hét succesmodel voor opleiding in de Duitse detailhandel, zegt Thorsten Fuchs. Hij is sinds 1995 directeur van de kaderschool voor de levensmiddelenhandel in Neuwied. Het duale leerprogramma bestaat al sinds de jaren zeventig en is uniek voor de Duitse handel. Geen enkele andere branche heeft het.
Om het programma onder de aandacht te brengen, maken veel bedrijven reclame met de slogan ‘3 diploma’s in 3 jaar’, want dat is de kracht van het succes. In drie jaar tijd hebben leerlingen drie erkende diploma’s op zak: verkoopspecialist in de detailhandel (Kaufmann im Einzelhandel), Handelsfachwirt (vergelijkbaar met Meister, dus ‘meester in de detailhandel’, op bachelorniveau) én ze zijn gediplomeerd opleider. Deze drie door de overheid erkende diploma’s behalen zij terwijl ze werken tegen volledig salaris. Dat is aantrekkelijk voor jongeren die hun universitaire studie afbreken, een situatie die zich nu vaker voordoet dan voorheen.

‘Toen ik studeerde, had 20 procent van de schoolverlaters een vwo-diploma. Die gingen dan naar de universiteit’, zegt de directeur van de kaderschool. ‘Nu heeft 60 procent van de scholieren vwo. Als we ervan uitgaan dat de huidige jeugd niet dommer is dan wij en ook niet slimmer, dan betekent dat toch dat tweederde van de vwo’ers het niet redt. Dat bevestigen ook de cijfers van de universiteiten. Die groep zoekt vervolgens naar een solide
alternatief. Op dat moment staat de detailhandel klaar: ‘Kom naar mij. Hier heb je een zekere baan in een geweldige branche. Je maakt carrière en ik betaal vanaf de eerste dag het complete studieprogramma. Ik betaal ook de opleidingskosten, het collegegeld, de verblijfskosten, eten en drinken, de reiskosten. Alles. Bovendien garandeer ik je ook nog eens dat je filiaalleider kunt worden. Misschien niet direct na drie jaar, maar in ieder geval na vijf jaar.’ Dat zijn geen reclamepraatjes, maar geweldige perspectieven. De bedrijven houden zich er ook aan.’

Erkende branchevakschool

De Bundesfachschule in het Duitse Neuwied leidt al meer dan 80 jaar vakkrachten en leidinggevenden op voor de Duitse levensmiddelendetailhandel. De deelnemers aan de opleidingen en seminars komen uit heel Duitsland en blijven vaak meerdere dagen. Met alleen een mensa en een studentenhuis was het lange tijd niet mogelijk de seminardeelnemers een behoorlijke overnachting aan te bieden. Aangezien de plaats Neuwied zelf niet over een behoorlijk hotel beschikt, bedacht Thorsten Fuchs in 2008 het concept foodhotel. Hierdoor veranderde Bildungszentrum Neuwied in Food Akademie Neuwied GmbH. Deze organisatie is financieel verantwoordelijk voor de enige door de overheid erkende branchevakschool voor de Duitse levensmiddelendetailhandel én het voor iedereen toegankelijke supermarkthotel, dat operationeel los staat van de beroepsopleiding. Bedrijven als Ferrero of Bedford hebben een eigen reclamekamer. Maar ook supermarktketens Rewe en Edeka zijn vertegenwoordigd, een privilege waardoor de bedrijven een jaarlijkse bijdrage betalen.
Fuchs stelt dat de supermarktketens enkel en alleen sponsoren omdat zich onder de gasten veel mensen uit de levensmiddelenbranche bevinden. Dan is het leuk als ze later terugdenken aan hun tijd in Neuwied én zich daarbij herinneren in de hotelkamer van Edeka of Rewe te hebben geslapen. Want Neuwied is in de Duitse levensmiddelendetailhandel een begrip. Dat maken de posters in de hal van het schoolgebouw direct duidelijk. Op ieder exemplaar staat het gezicht van een oud-student met de slogan ‘Ich bin ein Neuwieder’. Sommige alumni zijn bekend geworden. Bijvoorbeeld Torsten Toeller: hij is de oprichter van Fressnapf, de grootste dierenwinkelketen in Duitsland.

Naast deze populaire 3-in-1-variant kunnen leerlingen nog 18 maanden langer studeren tot Handelsbetriebswirt. Dat doet ongeveer 10 procent. Slechts 1 procent daarvan gaat nog een stap verder tot Master of Business. ‘We zijn geen universiteit’, zegt Fuchs, ‘maar werken bij die studies samen met universiteiten.’

Imago supermarkt

Weinig scholieren denken na het behalen van hun vwo-diploma ‘nu word ik filiaalleider van een supermarkt’, zegt een deelnemer aan het abituriëntenprogramma. Hij heeft, net als zijn klasgenoten, in 18 maanden tijd zijn eerste staatsdiploma ‘Verkoopspecialist in de detailhandel’ al behaald. Zonder vwo-diploma duurt die basisopleiding overigens drie jaar. Net als de rest van de klas werkt hij in een Rewe-supermarkt en is hij enkele dagen in Neuwied om zich voor te bereiden op het examen voor Handelsfachwirt.

De jongeman brak eerder zijn studie aan de universiteit af. ‘Daarna ben ik naar het arbeidsbureau gegaan en daar werd dit abituriëntenprogramma onder mijn aandacht gebracht’, zegt hij. Daarmee voldoet hij perfect aan het profiel wat Fuchs eerder schetste. In gesprekken met de studenten blijkt dat allen kiezen voor het perspectief binnen een specifieke onderneming. ‘‘Verkoopspecialist in de detailhandel’ wordt in de maatschappij niet als iets bijzonders aangezien’, zegt een student. ‘Maar het bedrijf en de opleidingsmogelijkheden geven de doorslag. Je kunt dezelfde opleiding ook in een kleine fietszaak doen, maar dan mis je al die perspectieven.’
Deze studenten werken fulltime in de supermarkt en komen om de twee maanden drie dagen naar Neuwied. ‘Allemaal werktijd’, vertelt een student lachend. Het abituriëntenprogramma valt onder het duale opleidingsysteem. Studenten zijn na het behalen van de diploma’s niet verplicht bij hun werkgever te blijven. ‘Men probeert te regelen dat er iets moet worden terugbetaald als iemand na 3 jaar bijvoorbeeld van Edeka naar Rewe gaat, maar dat is juridisch heel moeilijk’, zegt Fuchs.

Nagebouwde supermarkt

De levensmiddelenvakschool in Neuwied is uniek door zijn nagebouwde supermarkt waarin studenten op 500 vierkante meter hun theoretische kennis in de praktijk kunnen omzetten. Fuchs legt uit dat de supermarkt momenteel niet in gebruik is. Sterker nog, hij wordt binnenkort met de grond gelijk gemaakt. Daarvoor in de plaats komt een compleet nieuwe nagebouwde supermarkt waarin de schappen wieltjes hebben, zodat er veel kan worden gevarieerd.

Daarbij wordt ook direct ingespeeld op de nieuwe trends, bijvoorbeeld de integratie van horeca-elementen. Fuchs: ‘Het gaat richting kwaliteit, zoals het bakken van dry-aged beef in de supermarkt, een glaasje proeven in de champagnebar en dergelijke. Zo proberen de Duitse supermarkt weer een voorsprong op te bouwen ten opzichte van de discounters. Als je nu naar de nieuwe discountconcepten kijkt, dan zie je de supermarkten van 10 à 15 jaar geleden. Dus moeten de supermarkten een stap naar voren doen.’
Studenten worden niet tot kok opgeleid, maar moeten wel leren wat de kwaliteitsverschillen bij vlees zijn en hoe ze een goed brood herkennen. ‘Daarom kunnen ze in de nieuwe supermarkt ook daadwerkelijk vlees bakken en misschien een keer een brood in een bakautomaat doen of zelf bakken.’ De supermarkt wordt uitgerust met koelcellen, voorbereidingskeukens, twee of drie ovens, convectormaten en een mobiel kookstation met fornuis en geïntegreerde afzuigkap die door de hele supermarkt kan worden gerold.

Toekomstperspectief

Voor Johanna Pebler is het duidelijk wat ze wil worden na het behalen van de drie diploma’s. Haar vader heeft als zelfstandige ondernemer een Rewe-supermarkt in Nassau. ‘Je hebt filiaalleiders die in dienst zijn bij Rewe en je hebt de zelfstandige ondernemers die met Rewe samenwerken. Mijn vader zorgt dus bijvoorbeeld zelf voor het personeel’, legt Johanna uit. Haar oudere broer werkt al 17 jaar bij Rewe. Ooit wil hij het familiebedrijf overnemen. Johanna: ‘Ik kan me voorstellen dat we contractueel iets overeenkomen en dan samen in het familiebedrijf blijven.’

De toekomstperspectieven van de andere studenten lopen uiteen. Het valt op dat de meeste deelnemers niet in de supermarkt willen blijven en een administratieve functie op het oog hebben. Maar ontstaat er dan geen tekort aan vakpersoneel in de supermarkt zelf? ‘Op dat gebied bestaat inderdaad een grote behoefte’, legt Fuchs uit. ‘Het is interessant om te zien dat veel mensen in het management willen werken, bij human resources of marketing. Maar daar zijn niet zoveel arbeidsplaatsen. Natuurlijk, je hebt dan aangenamere werktijden, vrijdagmiddag is het einde van de werkweek. Het weekend vrij. Dat zijn zo de dromen die ontstaan. En natuurlijk zijn er wel kansen om in het management terecht te komen, maar heel weinig mensen zullen ook daadwerkelijk een baan op die plek vinden.’

Zelfscannen en betaling

In tegenstelling tot Nederland en Engeland komt zelfscanning in Duitsland nog niet zo vaak voor. Hypermarkt Real werkt wel al ruim 15 jaar met zelfbedieningskassa’s. Bij de invoering van het systeem gingen de meeste supermarktmanagers ervan uit dat klanten die zelf hun producten scannen niet contant betalen. Thorsten Fuchs: ‘Bovendien kost zo’n cashgeldmodule echt veel geld. Dus bespaarden ze daar liever op. Ze richtten hun kassa’s vervolgens zonder cashgeldmodule in. Gevolg: niemand maakte er gebruik van. Die supermarkten hebben vervolgens cashgeldmodulen toegevoegd en sindsdien is loopt het. Vandaag de dag zou niemand een zelfscanmodule zonder cashgeldmodule installeren. Die moet er bij. Dat zou iedere adviseur zeggen. Duitsers willen contant betalen.’

Digitale handel

In de Duitse supermarkten vindt momenteel 1 procent van de omzet online plaats. Thorsten Fuchs: ‘Volgens mij is er in Duitsland geen enkele supermarkt die online geld verdient, iedereen legt erop toe. Denk aan techniek en logistiek. De zelfscankassa’s worden eerder afgebouwd dan dat er veel in wordt geïnvesteerd. Ze zijn er wel en de respons van de klanten is ook positief, maar is er geen sprake van explosieve groei of een ontwikkeling.’
Toch speelt de opleiding hier al op in. Begin augustus ging voor de eerste keer de opleiding ‘Verkoopspecialist in e-commerce’ (Kaufmann im E-Commerce) van start. Een primeur. Deze opleiding is, net als de andere opleidingen, gemaakt door het Handelsverband Deutschland e.V. (HDE), de centrale organisatie voor de Duitse detailhandel. ‘We rekenen het eerste jaar op zo’n 1000 opleidingscontracten’, zegt Katharine Weiners, afdelingshoofd Onderwijsbeleid & Beroepsvorming van het HDE. Ze gaat ervan uit dat het beroep volgend jaar echt doorstart. Bedrijven die de opleiding willen aanbieden worden eerst door de Duitse Industrie- en Handelskammer (IHK) gecontroleerd om te zien of ze aan de eisen voldoen. Ze moeten onder meer een competente opleider zijn en over voldoende kantoorruimte beschikken. De IHK is ook de instantie die de eindexamens van de opleidingen binnen het abituriëntenprogramma afneemt. Momenteel ontwikkelt het HDE de vervolgopleiding tot ‘Handelsfachwirt’ in e-commerce.

Rewe en Real

Navraag bij Rewe leert dat alleen bij de onlineshop voor dierbenodigdheden ZooRoyal een leerling is begonnen met de nieuwe opleiding tot webshopverkoper. ‘Misschien dat Rewe Digital en Rewe Wein Online volgend jaar meedoen, afhankelijk van de ervaring die we nu bij ZooRoyal opdoen’, aldus Julia Meißner, hoofd HR bij ZooRoyal.

Thorsten Fuchs

Bij Real.digital, onderdeel van hypermarktconcern Real, zijn in Düsseldorf twee leerlingen met de nieuwe opleiding begonnen. ‘Als bedrijf dat al verschillende jaren in de online handel present is, heeft Real.digital zich voor dit nieuwe beroep uitgesproken en in de digitale wereld al vroeg de noodzaak ervan herkend. Vandaar dat we de officiële invoering van dit nieuwe beroepsbeeld nadrukkelijk begroeten’, zegt Alja-Claire Dufhues van de afdeling bedrijfscommunicatie. Volgens haar richt de nieuwe opleiding zich op de vervlechting van de klassieke handelswerkzaamheden met de specifieke eisen van de digitale handel.

‘Het slaan van deze brug is om twee redenen zinvol: aan de ene kant worden in e-commerce ook de conventionele ondernemingsbeginselen en theorieën toegepast, aan de andere kant spelen zich veel processen van de onlinehandel op de achtergrond offline af. Daarbij horen bijvoorbeeld de inkoop en opslag van waren en het verzendproces. De essentie van de online bezigheden integreert daarentegen ook marketingmaatregelen, softwareontwikkeling en soortgelijke taken’, aldus Dufhues. Ze bevestigt de HDE-prognose van een doorstart in 2019: ‘Volgend jaar zullen we duidelijk meer opleidingsplekken bezetten en ook leerlingen in onze vestiging in Keulen opleiden.

Reageer op dit artikel